Danışma Hattı

0539 890 59 50

Çekingen Kişilik Bozukluğu

Çekingen Kişilik Bozukluğu Nedir?

Çekingen kişilik bozukluğu olan bireyler, uzun yıllara dayanan deneyimleri ile edindikleri bir yetersizlik hissine sahiptirler ve başkalarının kendileri hakkındaki düşüncelerine karşı son derece duyarlıdırlar. Bu durum bireyin, kendi sosyal yaşantısına kısıtlamalar getirmesine ve kendisini sosyal açıdan beceriksiz hissetmesine neden olur. Yetersizlik ve kısıtlılık hisleri nedeniyle, çekingen kişilik bozukluğuna sahip olan birey meslek hayatından, okul yaşamından kısacası herhangi bir sosyalleşme veya etkileşim gerektiren faaliyetlerin tümünden kaçınma arayışı içerisine girer (Bressert, 2019).

DSM-5’e Göre Çekingen Kişilik Bozukluğu

Çekingen kişilik bozukluğu, erken yetişkinlik döneminden itibaren, çeşitli bağlamlarda ve yaygın bir şekilde kendini gösteren sosyal içe kapanma, yetersizlik duyguları ve olumsuz eleştiriye aşırı duyarlılık özelliklerini aşağıdaki ölçütlerden en az dördünü karşılayacak şekilde gösteren kimselere koyulabilir (APA, 2013).

  • Belirgin kişilerarası iletişim gerektiren mesleki aktivitelerden eleştiri, reddedilme veya ayıplanma korkusuyla kaçınır.
  • Sevileceğinden emin olmadıkça insanlarla etkileşimden kaçınır.
  • Samimi ilişkilerinde ayıplanma veya alay edilme korkusuyla kendini geri çeker.
  • Sosyal durumlarda eleştirileceğinden veya reddedileceğinden endişelenir.
  • Yeni sosyal ilişkiler kurarken yetersizlik duygusuyla kendini geri çeker.
  • Kendini sosyal anlamda beceriksiz, kişisel olarak nahoş ve diğerlerinden aşağıda görür.
  • Genelde kendisini utandıracağını düşündüğünden kişisel risk almaya veya yeni şeyler denemeye gönülsüzdür.


Olası Eş Bozukluklar

DSM-5’e göre, çekingen kişilik bozukluğu ile birlikte en sık görülen edilen bazı bozukluklar depresif, bipolar ve kaygı bozukluklarıdır (özellikle sosyal kaygı bozukluğu/sosyal fobi). Çekingen kişilik bozukluğu olan kimseler arkadaşlık kurdukları az sayıda insana fazlasıyla bağlı ve bağımlı hale geldiklerinden bağımlı kişilik bozukluğu da sık görülen bir eş bozukluktur. Çekinme aynı zamanda agorfobide de görülür ki bu da genelde çekingen kişilik bozukluğuyla birlikte görülen bir bozukluktur. Diğer olası eş bozukluklar ise borderline kişilik bozukluğu ve A kümesi kişilik bozukluklarıdır (paranoid, şizoid veya şizotipal kişilik bozuklukları).

Ayırıcı Belirtiler

Kaygı Bozuklukları: Çekingen kişilik bozukluğu ve sosyal fobi arasındaki örtüşme öyle büyüktür ki bu iki bozukluğun aynı veya benzer durumların alternatif kavramsallaştırmaları olduğu söylenebilir. 

Diğer Kişilik Bozuklukları ve Kişilik Özellikleri: Çekingen kişilik bozukluğu belirtileri diğer kişilik bozukluklarınınkilere benzeyebilir. Burada ayrıştırıcı belirtilere dikkat etmek gerekir ancak birden fazla bozukluk için belirtiler karşılandığında birden fazla bozukluk koyulabilir. Hem çekingen hem de bağımlı kişilik bozukluklarında yetersizlik, eleştiriye aşırı duyarlılık ve güvence gereksinimi özellikleri görülür. Ancak çekingen kişilik bozukluğunun merkezi küçük düşmekten ve reddedilmekten kaçınmayken bağımlı kişilik bozukluğunun merkezinde kişinin bakımının yapılıyor olması vardır. Yine de bu iki bozukluk aynı anda ortaya çıkmaya meyillidirler. Şizoid ve şizotipal kişilik bozukluklarında, çekingen kişilik bozukluğunda da görülen sosyal soyutlanma görülür. Ancak, şizoid ve şizotipal bozukluğa sahip kişiler bunu kendileri seçerken çekingen kişilik bozukluğuna sahip kişiler içten içe başkalarıyla ilişki kurup onlarla yalnızlıklarını paylaşmak isterler. Paranoid kişilik bozukluğun çekingen kişilik bozukluğuyla ortak özelliği başkalarıyla sırlarını, mahremlerini paylaşamamalarıdır. Ancak çekingen kişilik bozukluğunda bunun sebebi insanların kötü niyetli olduğuna inanmaktan çok kendilerini küçük düşüreceklerinden veya insanların onları yetersiz bulacaklarından korkmalarıdır. 

Birçok başarılı insan çekingen özellikler taşır. Yalnızca bu özellikler katı, uyum sağlayamayan, kişiye rahatsızlık veren veya işlevselliği etkileyen noktalara geldiğinde narsistik kişilik bozukluğu teşkil eder.

Başka Bir Tıbbi Durumdan Kaynaklanan Kişilik Değişimi: Belirtiler merkezi sinir sistemindeki herhangi bir tıbbi değişimden kaynaklanıyor olabilir. Bu durumda çekingen kişilik bozukluğu denemez.

Madde Kullanım Bozukluğu: Çekingen kişilik bozukluğu denilmesi için belirtilerin devamlı bir madde kullanımına bağlı olarak ortaya çıkmadığında söylenebilir (APA, 2013).

Bilişsel Davranışçı Terapi ve Çekingen Kişilik Bozukluğu

Matusiewicz ve meslektaşlarının (2010) bilişsel davranışçı terapinin kişilik bozuklukları üstündeki etkisini araştırdıkları makalede belirttikleri üzere, bilişsel davranışçı terapinin çekingen kişilik bozukluğu üzerindeki etkilerini inceleyen toplam yedi araştırma vardır. Bu araştırmalardan bilişsel davranışçı grup terapileriyle ilerleyen birkaçında, araştırılan bozukluklardan kısa süreli olmasına rağmen katılımcıların %40’ında olumsuz eleştiriden korku belirtisinin iyileştiği bulunmuştur (Renneberg ve diğerleri, 1990). Depresyon (katılımcıların %27’si), kaygı (%25), sosyal kaçınma (%22) gibi diğer belirtiler de bir kısım katılımcılar için iyileştirilebilmiştir. 

Ayrıca sokratik diyalog, olumsuz düşüncelerin ortadan kaldırılması, kendi kendini gözlemleme gibi tekniklerin kullanıldığı bireysel bilişsel davranışçı terapilerle de çekingen kişilik bozukluğunun iyileşme sürecinde üzerine araştırmalar vardır. Emmelkamp ve arkadaşlarının (2006) yaptığı araştırmada 20 seanslık 6 ay süreç sonrasında değerlendirmeye alınan danışanların %91’inin artık çekingen kişilik bozukluğu belirtilerine uymadığı görülmüştür.





Kaynakça

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders, Washington, DC: American Psychiatric Publishing, 672-675

Bressert, S. (2019). Avoidant Personality Disorder. Psych Central. Erişim adresi: https://psychcentral.com/disorders/avoidant-personality-disorder/ 

Emmelkamp, P. M., Benner, A., Kuipers, A., Feiertag, G. A., Koster, H. C. ve van Apeldoorn, F. J. (2006). Comparison of brief dynamic and cognitive–behavioural therapies in avoidant personality disorder. The British Journal of Psychiatry, 189(1), 60-64.

Matusiewicz, A. K., Hopwood, C. J., Banducci, A. N. ve Lejuez, C. W. (2010). The effectiveness of cognitive behavioral therapy for personality disorders. Psychiatric Clinics, 33(3), 657-685.

Renneberg, B., Goldstein, A. J., Phillips, D. ve Chambless, D. L. (1990). Intensive behavioral group treatment of avoidant personality disorder. Behavior Therapy, 21(3), 363-377.